Obszar Powiatu Nidzickiego jest idealnym miejscem na uprawianie turystyki aktywnej. Wyznaczone szlaki piesze, rowerowe i wodne prowadzą przez malownicze tereny Puszczy Napiwodzko-Ramuckiej i Poboża. Szlaki wodne: po rzece Łynie i Omulwii tworzą ofertę turystyczną dla "wodniaków" i turystów szukających ciszy i kontaktu z naturą.
Szlaki turystyczne
Powiat nidzicki oferuje szlaki turystyczne umożliwiające odbywanie wycieczek krajoznawczych: pieszych, rowerowych i kajakowych.
Szlaki piesze
Ścieżki zwiedzania rezerwatu przyrody "Źródła rzeki Łyny" - Ścieżki prowadzą przez obszar o zróżnicowanej rzeźbie terenu z rzadko spotykanym na skalę europejską zjawiskiem erozji wstecznej. W celach poznawczych wytyczono 2 szlaki: żółty i zielony, które oznakowano i zaopatrzono w tablice informacyjne. Z myślą o turystach urządzono też parkingi, schody i pomosty ułatwiające penetrację zboczy.
Ścieżka edukacyjna przy rezerwacie "Koniuszanka II" - Ścieżka przystosowana jest do zwiedzania przez grupy turystyczne ze szczególnym nastawieniem na wycieczki szkolne, dla których została utworzona "klasa leśna", gdzie można przeprowadzić "żywe" lekcje przyrody. Trasa przebiega skrajem rezerwatu, ma charakter pętli o długości 2,5 km. Wzdłuż trasy umieszczone są stanowiska edukacyjne w formie tablic.
Ścieżka zwiedzania rezerwatu "Jezioro Orłowo Małe" - prowadzi wokół jeziora. Znajdująca się na terenie rezerwatu wieża widokowa pozwala na obserwację fauny i flory przez lornetkę. Można tam spotkać żółwia błotnego, gatunek zanikający w naszym kraju.
Szlaki rowerowe - łączna długość szlaków wynosi około 233 km
"Szlak Tatarski" ::: Mapka szlaku "Szlak Tatarski" oznakowany jest kolorem niebieskim. Trasa rowerowa poprowadzona jest tak aby można było zobaczyć miejsca związane z napadem Tatarów na Nidzicę i poznać tutejsze legendy. Jego długość wynosi ok. 45km. Trasa prowadzi przez ciekawie usytuowane miejsca, do których zalicza się głaz narzutowy w miejscowości Tatary oraz dawny majątek ziemski - własność rodziny Franckenstein w Zagrzewie.
Trasa rozpoczyna się od miejscowości Tatary, następnie biegnie przez Siemiątki, Zagrzewo, Piotrowice, Magdalence, Grzegórzki, Bartoszki, Napiwoda, Radomin, Łyna, Dobrzyń, Wietrzychowo, folwark Nibork, Las Miejski, Nidzica
"Szlak Bursztynowy" ::: Mapka szlaku Szlak oznaczony jest kolorem żółtym, jego długość wynosi ok. 53km. Poprowadzony jest przez miejsca godne uwagi zarówno pod względem historycznym jak i przyrodniczym. Na szlaku można zobaczyć siedliska orła białego, bobrów i żółwia błotnego jak również obiekty zabytkowe tj. kościoły, cmentarze wojenne, młyny, parki i leśniczówki. Liczne miejsca ze względu na swoją przyrodniczą wartość zostały objęte ochroną rezerwatową.
"Szlak generała Samsonowa" ::: Mapka szlaku
Trasa rowerowa oznaczona jest kolorem zielonym jej długość wynosi ponad 80km, obejmuje trzy gminy Nidzica, Janowo i Kozłowo.
Jest to najdłuższy szlak, który prowadzi przez malowniczo położone miejscowości z obiektami godnymi zobaczenia. Do najciekawszych
miejsc pod względem przyrodniczym zaliczyć należy: morenowe jezioro Omulew oraz obszar Złotych Gór na trasie Wały- Muszaki.
Szlak pozwala przede wszystkim zwiedzić obiekty związane z działalnością wojskową: cmentarze wojenne z okresu I wojny światowej,
związane z walkami we wrześniu i październiku 1914 r., fragmenty urządzeń militarnych z okresu II wojny - bunkry i rowy przeciwczołgowe.
Szlak rozpoczyna się w Nidzicy i prowadzi przez miejscowości: Piątki, Olszewo, Borowy Młyn, Kanigowo, Siemiątki, Zagrzewo, Piotrowice, Magdaleniec, Módłki, Muszaki (gm. Janowo), Wały, Zimna Woda, Wikno, Jabłonka, Natać Duża, Kurki, Brzeźno Łyńskie, Bolejny, Żelazno, Bujaki, Dobrzyń, Las Miejski i Nidzica.
"Szlak Kurhanów" Przebiega głównie przez gminę Kozłowo. Trasa o długości ponad 30 km przebiega przez bardzo zróżnicowane tereny z wartymi
obejrzenia stanowiskami archeologicznymi i zabytkami architektury. W miejscowości Szkotowo można obejrzeć dwór z początków XX wieku,
kościół filialny w Turowie pod wezwaniem Św. Michała Archanioła i WNMP, oraz układ dwóch kurhanów położonych w okolicy w Pielgrzymowa.
Szlak przebiega przez malownicze tereny, na których znajdują się liczne jeziora.
Trasa szlaku: Kownatki, Kozłowo, Michałki, Pielgrzymowo, Szkotowo, Turowo i Zaborowo.
"Szlak pobożańskich Kurhanów" ::: Mapka szlaku obejmuje Gminę Janowiec Kościelny. Jest to szlak o średnim stopniu trudności, jego długość wynosi ok. 25 km.
Obejmuje miejscowości w których znajdują się dawne miejsca pochówku, takie jak : Pokrzywnica Wielka, Bielawy, Bukowiec,
Szczepkowo Borowe.
Szlaki wodne
Szlak kajakowy po Łynie - jego długość wynosi 352 km. Zaczyna się w miejscowości Brzeźno Łyńskie znajdującej się na terenie
Gminy Nidzica. Następnie biegnie przez Kurki - Ruś - Olsztyn - Dobre Miasto - Lidzbark Warmiński - Bartoszyce - Sępopol
(Znamiensk- Gwardiejsk- Kaliningrad).
Szlak kajakowy po Omulwi. Jest to jeden z najpiękniejszych, a jednocześnie mniej znanych szlaków wodnych. Jego długość wynosi
ok 100 km., przeznaczony jest dla turystów szukających ciszy i kontaktu z naturą. Rozpoczyna się nad jez. Omulew w pobliżu ośrodka
Gawra w m.Wykno. Następnie biegnie przez Jabłonkę, Natać Wielką i Małą, Kot, Dębowiec, Wesołowo, Głuch,
Wielbark, Krukowo, Brodowe Łąki, Glebę, Czarnotrzew, Przystań, Kruki do Ostrołęki.
Zabytki
Zabytki urbanistyki
Na terenie powiatu znajdują się dwa zespoły urbanistyczne, które można określić mianem zabytków urbanistyki.
Są to miasto Nidzica i wieś (dawniej miasto) Janowo.
---> Nidzica jest typowym dla państwa krzyżackiego założeniem miejskim lokowanym na surowym korzeniu w oparciu o prawo chełmińskie.
W średniowieczu miało ono prostokątny rynek.
Miasto otoczone było fortyfikacjami w postaci murów z basztami i bramami oraz fos.
Zabudowa miasta aż do XVIII w. była prawdopodobnie w przewadze drewniana lub szkieletowa.
Jedynie piwnice były od początku murowane, choć nie sklepiane.
Murowane obiekty zaczęto wznosić praktycznie dopiero w początkach XIX w. podobnie jak w innych miastach Prus.
Prawdopodobnie w XV w. w mieście powiększono rynek przez wyburzenie dwóch przyrynkowych kwartałów zabudowy, północnego i południowego.
W ten sposób powstał jeden z najdłuższych rynków w Prusach.
---> Drugim zespołem urbanistycznym na terenie powiatu jest miejscowość Janowo.
Lokowane było w okresie renesansu jako miasto prywatne i do tej pory pozostaje dość tajemnicze.
Jego układ urbanistyczny nie odpowiada planom średniowiecznych miast, jest jednak dość regularny.
W literaturze pojawiały się sugestie, iż plan może być oparty o wzorzec renesansowego "miasta idealnego", którego cechy,
jak na przykład ulice wychodzące z narożników rynku "po przekątnych",
połączone na zapleczach działek przyrynkowych ulicami obwodnicowymi tworzącymi kolejny kwadrat.
Jednak dokładniejszych badań tego ośrodka dotychczas nie prowadzono.
Miejscowość ma zachowaną dotychczas w dużym stopniu zabudowę drewnianą charakterystyczną
dla miasteczek mazowieckich, co jest jego dużym walorem.
Zamek Krzyżacki
W XIV wieku w okolice Nidzicy wtargnęli Krzyżacy i postanowili przekształcić pruski gródek w zamek.
Pierwsza wzmianka o zamku nad Nidą pochodzi z 1376 roku. Rozbudowę fortyfikacji, w wyniku której powstał jeden z największych jednoskrzydłowych zamków krzyżackich, zakończono ostatecznie około 1400 roku, po czym stał się on siedzibą zakonnego wójta.
Krzyżacki zamek nad Nidą miał chronić liczne wsie założone przez Zakon w rejonie Dąbrówna, Olsztynka i Działdowa przed odwetowymi wyprawami Litwinów.
Zamek wznosi się na rzucie wydłużonego prostokąta o wymiarach 62m x 44m, z dziedzińcem pośrodku o wymiarach 39m x 17m. Zbudowany z cegły i kamienia polnego (w dolnych partiach), gotycki, z dwiema wieżami (o wysokości 23m do gzymsu koronującego) kwadratowymi od wschodu, kryty dachem dwuspadowym. Do głównego korpusu zamku od strony wschodniej przylegają zabudowania przedzamcza, składające się z niskiej bramy wjazdowej, dwóch budynków, okrągłej baszty i muru obronnego od strony północnej. Wspomniane parterowe obiekty tworzą zamknięty mały dziedziniec przedzamcza. Sam zamek składa się z głównego budynku zachodniego, podpiwniczonego. Piętro zajmowała kaplica, refektarz i kancelaria (w refektarzu i w kaplicy zachowane są ślady malowideł gotyckich pochodzących z 1400 i około 1480 roku)
Trzecią kondygnację skrzydła zachodniego stanowi niskie pomieszczenie spichrzowe.
Pod koniec XVIII wieku zamek był poważnie zaniedbany i groziła mu całkowita ruina. W 1819 roku znalazł się w Nidzicy powiatowy radca sądowy Ferdynand Tymoteusz Gregorovius, dzięki któremu zamek nidzicki został w 1830 roku odbudowany. W 1912 roku na zboczu góry zamkowej stanął pomnik ku czci Ferdynanda Gregoroviusa i dwóch jego synów - Juliusza i Ferdynanda.
Obecnie w zamku odbywają się liczne imprezy: wystawy malarskie, widowiskowe walki rycerskie, koncerty muzyczne. W zamku mieści się biblioteka, hotel, restauracja oraz Nidzicki Ośrodek Kultury.
Kościoły i inne obiekty sakralne
Na terenach północnych należących dawniej do Prus obserwujemy stosunkowo dużo zachowanych zabytkowych obiektów sakralnych,
choć nasilenie ich występowania nawet tu jest zróżnicowane. W gminie Nidzica w porównaniu z gminą Kozłowo jest ich stosunkowo mniej.
Wynika to z faktu, iż lesiste tereny Puszczy Napiwodzko-Ramuckiej na wschód i północny wschód od Nidzicy pozostawały
długo nie zasiedlone a wsie na polanach leśnych związane są z cyklem osadnictwa "szkatułowego".
Zupełnie inna sytuacja ma miejsce na północ i zachód od Nidzicy, gdzie osadnictwo jest starsze i bardziej stabilne, a ze względu
na stosunkowo lepsze gleby rozwinęła się na większą skalę wielka własność ziemska.
W tej części gminy Nidzica, oraz w gminie Kozłowo obserwujemy dużą ilość świątyń, niegdyś ewangelickich, obecnie rzymsko-katolickich.
Tak liczne występowanie ich wynika z faktu, iż właściciele ziemscy byli donatorami i mecenasami poszczególnych kościołów,
fundowali je, a potem utrzymywali i często byli chowani w ich pobliżu. Kościoły te po II wojnie światowej zostały przejęte przez wyznanie rzymsko-katolickie, lecz w wielu z nich pozostało wiele elementów pierwotnego wystroju wnętrza. Większość zachowanych na tym terenie kościołów pochodzi z XVIII - XIX w.. Były one wznoszone najczęściej po kataklizmach wojennych, które zniszczyły starsze, drewniane budowle. Są to w większości budowle dość proste architektonicznie. Zwykle są to kościoły salowe - to jest z jedną nawą bez prezbiterium, najczęściej z wejściem od zachodu pod wieżą która była dostawiana do nawy w formie murowanej lub drewnianej, oraz dobudowaną do nawy zakrystją, a czasem jeszcze kruchtą boczną.
W większości przypadków są tynkowane, z wertykalnymi akcentami elewacji w postaci lizen lub pilastrów w szczególności narożnych,
oraz gzymsem podokapowym. Inne dekorację zdarzają się niezwykle rzadko ze względu na surowość obyczaju protestanckiego.
Podobnie oszczędne w wyrazie jak elewacje pozostawały wnętrza świątyń protestanckich. Nie występują w nich ołtarze, w formie
dekoracyjnej, a jedynie stół, najczęściej z krucyfiksem na ścianie zamykającej nawę. Wewnątrz nawy znajdowało się bardzo dużo ław do siedzenia. Praktyką było, że w świątyniach tych budowane były wewnętrzne galerie-antresole, na których znajdowały się dodatkowe powierzchnie użytkowe. Na niektórych z nich były wydzielane pomieszczenia specjalnie zdobione, gdyż znajdowały się w nich miejsca dla lokalnych właścicieli ziemskich - mecenasów świątyni. Zwane są one lożami kolatorskimi. O ile na początku funkcjonowania wyznań protestanckich preferowana była prostota, a wręcz surowość wnętrz, o tyle w okresie od XVII w. pod wpływem katolickiej sztuki baroku wnętrza świątyń ewangelickich zaczynają być dekorowane. Nie są to przedstawienia świętych, lecz raczej dekoracje motywami geometrycznymi, potem roślinnymi, aż wreszcie w szczególności chóry muzyczne i loże kolatorskie przedstawieniami figuralnymi o motywach biblijnych lub alegorycznymi w szczególności związanymi z muzyką i śpiewem. Loże dekorowane były też kartuszami herbowymi. Ponadto wewnątrz świątyń zaczynają pojawiać się bogato dekorowane epitafia, a wreszcie w niektórych przypadkach kazalnice - ambony umieszczane pierwotnie obok stołów ołtarzowych są ustawiane na osi świątyni i przyjmują formy zbliżone do katolickich wielokondygnacyjnych ołtarzy. Ozdobne formy belkowań, kasetonów, lub nawet polichromowane realizowane są na stropach świątyń.
Pozostałości ewangelickiego wystroju i wyposażenia znajdziemy w kościołach w Dziurdziewie, Zaborowie, a zachowane balkony znajdują się w Nidzicy, Kanigowie, Sarnowie.
Kościoły wznoszone w końcu XIX i na początku XX w. mają odmienny wyraz architektoniczny. Były one budowane w stylach historyzujących, a więc na przykład neogotyckim lub neoromańskim. Poza wachlarzem detali architektonicznych, stosowano również materiały odpowiednie do określonego stylu, zatem cegłę (Sarnowo, Szkotowo, Turowo) lub kamień (Żelazno) w elewacjach. Nie mniej mimo form architektonicznych mających sprawić wrażenie monumentalności budowli, są to w istocie obiekty stosunkowo niewielkie.
Inaczej rzecz przedstawia się w przypadku kościołów w południowej części powiatu. Tutaj praktycznie przypada jeden obiekt na gminę. Jest tak zarówno w przypadku Janowca Kościelnego, jak i Janowa. Na tych terenach, polskich i katolickich nieprzerwanie tradycja wznoszenia budowli kościelnych wiąże się ściśle z siecią parafialną gdzie zwykle w parafii znajdował się jeden kościół, do którego podążała ludność z okolicznych, nieraz dość odległych wsi. Kościoły były budowlami bardziej monumentalnymi i z pozoru trwalszymi. W przypadku zarówno Janowa jak i Janowca Kościelnego teza ta nie sprawdza się jednak, gdyż oba kościoły zostały wzniesione w XX wieku w miejscu starszych budowli. Kościół w Janowcu jest obiektem bardzo okazałym, wzniesionym w stylu neogotyku, wzorowanym na kościele stojącym na Pradze w Warszawie. Budowli takich powstało na przełomie XIX i XX wieku na Mazowszu stosunkowo dużo, a autorem projektu był prawdopodobnie Dziekoński jak wielu innych. Kościół w Janowie jest jeszcze młodszy, został wzniesiony w okresie międzywojennym według projektu szukającego inspiracji w architekturze baroku, nie jest to jednak budowla zbyt ciekawa architektonicznie, ale charakterystyczna dla swej epoki.
Warto nadmienić w tym miejscu, iż tereny dawnych Prus wchodzą obecnie w obręb powiększonej Diecezji Warmińskiej, natomiast tereny mazowieckie należą od niemal tysiąca lat do Diecezji Płockiej.
Zabytki dworskie i pałacowe
Początków zespołów dworskich należy szukać w osadnictwie rycerskim okresu średniowiecza. Wówczas władcy nadawali dożywotnio,
lub nawet dziedzicznie ziemie rycerzom, którzy w zamian za czerpanie korzyści z gospodarowania zobowiązani byli do świadczenia
zbrojnego na rzecz władcy, później państwa. W przypadku tego typu osadnictwa również mamy do czynienia z różnymi sposobami
zasiedlenia po obu stronach granicy mazowiecko-pruskiej.
Po stronie mazowieckiej nadanie objęło rycerza lub grupę rycerzy, którzy zasilili później stan szlachecki,
a na nadanej ziemi rządzili się prawdopodobnie w sposób autonomiczny dokonując działów rodzinnych aż do momentu,
gdy gospodarująca w zaściankach szlachta przestała różnić się statusem majątkowym od uwłaszczonego w drugiej poł. XIX wieku chłopstwa.
Z taką sytuacją mamy do czynienia na Pobożu, w obrębie gminy Janowiec Kościelny.
Praktycznie nie istnieją tu dwory, gdyż niemal każde gospodarstwo we wsi było "dworem" tylko nieznacznie różniącym się od zwykłej wiejskiej chałupy.
Inny model funkcjonował po drugiej stronie granicy. Na terenie Prus Krzyżackich nadania dla rycerstwa były stosunkowo nieliczne,
a jeżeli już to były one dożywotnie, potwierdzane na rzecz potomków, a majątki nie podlegały podziałom.
Śladem jednego z nielicznych takich nadań jest znajdujący się niedaleko od granicy powiatu nidzickiego Narzym,
gdzie do dziś zachowały się resztki zameczku rycerskiego. Niestety na terenie powiatu nie ma tego typu atrakcyjnych zabytków.
Na większą skalę rozwój własności ziemskiej ma miejsce dopiero w schyłkowej fazie istnienia zakonu w Prusach, oraz już po sekularyzacji.
Powstają wówczas majątki ziemskie z ziem nadawanych przez Krzyżaków najemnym rycerzom w zamian za niewypłacony żołd,
a później nadania dotyczą byłych zakonników oraz stosunkowo nielicznej szlachty pruskiej.
Majątki przetrwały w swym kształcie aż do 1945 roku, ponieważ inaczej niż na terenach polskich nie podlegały podziałom na skutek dziedziczenia.
Na terenie powiatu nidzickiego majątki ziemskie, a więc związane z nimi zespoły dworskie i folwarczne
skupiają się w północno-zachodniej części powiatu. Niestety czas i ludzie obeszli się z nimi podobnie jak na terenie całych
dawnych Prus Wschodnich i do dziś przetrwało mniej niż 50% dworów, w pozostałej części o istnieniu zespołu rezydencjonalnego świadczą parki i niekiedy folwarki.
Z zachowanych obiektów w najlepszym stanie jest pałac w Zagrzewie. Dwory zachowały się także w Komorowie, Szkotowie i Turówku, choć stan ich jest dość opłakany. Część dawnych dworów po prostu została zniszczona, inne przekształcono przebudowami w takim stopniu, że zatarty został zupełnie ich zabytkowy charakter. Mimo to zarówno zachowane pałace i dwory, jak i parki, a niekiedy nawet folwarki mogą stać się atrakcyjnymi krajoznawczo obiektami, a nawet pełnić konkretne funkcje w realizacji produktu turystycznego. Szczególnie istotne może być wykorzystanie pozostałych parków jako miejsc lokalizacji nowych obiektów, o nowej funkcji związanej z obsługą ruchu turystycznego, nawiązujących pewnymi elementami do dawnych dworów czy pałaców, dla których parki będą naturalnym, przyjaznym i atrakcyjnym otoczeniem.
Zabytki techniki
Niezwykle interesująco przedstawia się na terenie powiatu zasób zabytków techniki.
Choć nie jest ich zbyt wiele prezentują dużą różnorodność.
Znajdują się wśród nich zarówno obiekty związane z przemysłem rolno - spożywczym, zlokalizowane tak we wsiach jak i w mieście Nidzicy,
jak i inne obiekty związane z rozwojem infrastruktury, komunikacji i przemysłu.
Spośród zabytków techniki znajdujących się poza miastem na szczególną uwagę zasługują młyny, a raczej ich zespoły
w Łyńskim Młynie - miejscu niezwykle interesującym krajobrazowo, ale wrażliwym ze względów przyrodniczych, w Borowym Młynie,
gdzie obiekt jest już zaadaptowany do współczesnych funkcji, unikatowy na naszym terenie wiatrak w Janowie rzadko spotykanego
systemu paltrak, oraz zespoły gorzelni w Wólce Orłowskiej, czy mniej znane w Kozłowie i Załuskach.
W zespołach folwarcznych zachowanych na terenie powiatu można natknąć się ponadto na obiekty dawnych kuźni,
a niektóre z zabudowań folwarcznych same są unikatowymi zabytkami techniki jak choćby stodoły w Wólce Orłowskiej.
Na terenach wiejskich znajdują się również pozostałości cegielni, z najlepiej zachowaną cegielnią w Waszulkach,
a w zespołach folwarcznych występują też niekiedy spichlerze.
Dość znaczna ilość spichlerzy znajdowała się do niedawna na terenie miasta Nidzicy.
Zabytkowe cmentarze
Cmentarze stanowią jeden z najważniejszych śladów historii i kultury kraju, są dziejami życia człowieka, społeczeństwa i jego cywilizacji.
Od wieków cmentarze z grobami bliskich, bohaterów narodowych czy nawet bezimienne były i są istotnym elementem kształtującym narodową tożsamość, świadomość oraz poczucie więzi społecznych i rodzinnych.
Historia nekropolii na terenie regionu sięga czasów pierwszego osadnictwa. Obrządki grzebalne, sytuowanie grobów były zróżnicowane i uzależnione od wyznań i obyczajów. Początkowo związana z kulturą staro-pruskich plemion, następnie z kolonizacją i podbojem krzyżackim, a dalej z kolejnymi etapami istotnymi dla historii i przemian tego regionu.
Oprócz kryterium wyznania, istnieje też kryterium okazjonalności założenia cmentarza, które obejmuje cmentarze: wojenne, rodowe, zawodowe (garnizonowy).
Cmentarze wojenne są związane z konkretnymi walkami i z miejscami, na których miały one miejsce. Są to cmentarze zamknięte. Dla regionu Warmii i Mazur najbardziej charakterystyczne są cmentarze wojenne, stanowiące ślady działań wojennych związanych z I wojną światową. Wśród zachowanych cmentarzy wyróżnić można cmentarze pobitewne - zakładane w miejscu toczących się walk (w tym leśne, polne), zakładane przy lazaretach oraz przy obozach jenieckich. Na części cmentarzy chowano żołnierzy poszczególnych armii - rosyjskiej albo niemieckiej, ale występowały również pochówki żołnierzy z obydwu armii. Czasem w ramach porządkowania głównie pojedynczych rozrzuconych grobów, ekshumowano zmarłych, przenosząc prochy na istniejące cmentarze, gdzie wydzielano specjalne kwatery.
Zaraz po zakończeniu działań wojennych rozpoczęto prace związane z zakładaniem i porządkowaniem cmentarzy powojennych. W 1917 roku rozpoczęła się akcja porządkowania i urządzania cmentarzy nakazem stosownych rozporządzeń i instrukcji.
Cmentarze wojenne charakteryzowały proste założenia kompozycyjno-przestrzenne, które w pełni wykorzystywały walory naturalnego krajobrazu. Miejsce cmentarza starano się zawsze podkreślić w krajobrazie, stosując formy (roślinne, krzyż), dominujące, widoczne z daleka a jednocześnie identyfikujące obecność cmentarza.
Cmentarze rodowe - charakterystyczne w krajobrazie Warmii i Mazur, związane z zespołami pałacowo / dworsko - parkowymi, stanowiące integralną część założeń kompozycyjno - przestrzennych. Zwykle spoczywały na nich zmarli właściciele lub osoby blisko z nimi związane. W obrębie majątków ziemskich zakładane były również cmentarze folwarczne. Cmentarze rodowe sytuowane były często na wzniesieniach, w parkach bądź w oddaleniu zwykle jednak połączone z nimi - najczęściej aleją. Dobór roślin na cmentarzach podkreślał specyfikę miejsca.
Z kilkudziesięciu tego typu obiektów na terenie powiatu większość położona jest w północnej, pruskiej części. Występuje tu duża ilość małych cmentarzy ewangelickich, oraz cmentarze wojenne. Również rozpoznane cmentarze żydowskie znajdują się w tej części powiatu (Nidzica). Kwestią otwartą, wymagającą jeszcze poszukiwań badawczych jest istnienie cmentarza żydowskiego w Janowie. Na terenie gmin południowych, mazowieckich, podobnie jak w przypadku świątyń występują duże cmentarze parafialne związane z kościołem, zatem w gminie Janowiec Kościelny jest tylko jeden cmentarz, a w gminie Janowo, poza Janowem nieliczne cmentarzyki ewangelickie występują w miejscowościach leżących niegdyś w Prusach.
Kurhany
Kurhany to kopce budowane nad miejscami pochówków. Jest to specyficzna forma grobu pojedynczego lub zbiorowego zaznaczona w terenie nasypem.
Kopce były budowane z nasypywanej ziemi lub kamieni, które następnie były zasypywane ziemią.
Wewnątrz nasypów znajdowały się często konstrukcje w postaci komór grobowych z kamieni lub drewna, w których spoczywały pochówki.
Kurhany na naszych terenach pojawiły się u schyłku neolitu (ok. 2000 p.n.e.) i stosowane były przez różne kultury aż do wczesnego
średniowiecza. Wewnątrz kurhanów znajdują się najczęściej pochówki ciałopalne, popielnicowe,
bardzo często wyposażane w dodatkowe naczynia, ozdoby, przedmioty codziennego użytku, broń.
Poza kurhanami zmarli byli chowani również na cmentarzyskach płaskich, których odkryto dotychczas znacznie więcej niż kurhanów.
Na terenie powiatu stosunkowo najwięcej kurhanów zachowało się na terenie gminy Janowiec Kościelny.
W pozostałych gminach spotyka się jednak pojedyncze obiekty tego typu. Stan taki jest prawdopodobnie wynikiem lepszych warunków do zachowania tych obiektów, gdyż kurhan jako forma pochówku, był na obszarze pruskim bardziej popularny niż na terenach niżu polskiego.
Inne obiekty
Na terenie powiatu w szczególności na obszarach wiejskich występuje dość duża ilość innych obiektów zabytkowych,
z których część już została wspomniana przy okazji omawiania innych kategorii zabytków. Same wsie posiadają ciekawe układy
ruralistyczne. Występują tu zarówno owalnice jak i wielodrożnice i ulicówki charakterystyczne szczególnie dla terenów północnych.
W pobliżu jezior występują szeregówki jednostronne, a nad rzekami szeregówki dwustronne.
Teren należący do Poboża charakteryzuje rozplanowanie wsi przysiółkowe, typowe dla północnomazowieckich zaścianków.
W zabudowie wsi na obszarach północnej części powiatu jeszcze dotychczas dominuje typ domu z czerwonej cegły, nietynkowany,
kryty dachówką, z charakterystycznymi sześciodzielnymi podziałami okien skrzynkowych.
W niektórych wsiach, szczególnie z cyklu szkatułowego zachowało się jeszcze sporo tradycyjnej zabudowy drewnianej,
wymagającej konserwacji, lecz niezwykle atrakcyjnej krajobrazowo. We wsiach dawnych Prus wyróżniają się budynki
szkół z charakterystycznymi cechami typowymi - dużymi oknami w szczycie, okazałym wejściem frontowym,
cegłą w elewacjach i dachówką na dachu. Szkoły te pochodzą w większości z początku XX wieku, rzadziej z okresu międzywojennego.
